Sultan Hasan Camii ve Medresesi

Sultan Hasan, Memlük tarihinin en istikrarsız dönemlerinden birinde, henüz çocuk yaşta tahta çıkarıldı, iki kez indirildi ve sonunda öldürüldü. Buna rağmen adını Kahire'nin en büyük anıtına verdi. Yapının inşasının finansmanı hakkındaki yaygın anlatı, 1348'de Kahire'yi vuran ve nüfusun büyük bölümünü öldüren Kara Veba salgınıdır: mirasçısı kalmayanların malları hazineye kaldı ve bu olağanüstü servet, olağanüstü bir yapıya dönüştü. Anıt, bir felaketin mimarlığa çevrilmiş hâlidir.

Bu yüzden yapının kubbeli türbesi, kendisi için tasarlandığı adamı hiçbir zaman ağırlamadı; içinde sultanın iki oğlu gömülüdür. Türbenin kıble duvarının hemen arkasına, yani cemaatin namazda yüzünü döndüğü yönün ötesine yerleştirilmiş olması, Memlük mimarlığının bilinçli bir stratejisidir: dua eden herkes, farkında olmadan baninin mezarına doğru yönelir.

Yapının planı, dört eyvanlı medrese şemasının en gelişmiş uygulamasıdır. Ortada üstü açık, şadırvanlı büyük bir avlu; dört yönünde, avluya kemerle açılan dört devasa tonozlu eyvan. Bu eyvanların her biri Sünni İslam'ın dört mezhebinden birine — Hanefi, Şafii, Maliki ve Hanbeli — ayrılmıştır. Dört köşede ise her mezhebin öğrencilerinin kaldığı, kendi avluları ve çok katlı hücreleriyle birbirinden bağımsız dört ayrı medrese bloğu bulunur. Yapı, tek bir kütlenin içine yerleştirilmiş dört ayrı okuldur.

Giriş, Memlük mimarlığının en teatral kararlarından biridir. Anıtsal taç kapı, cephenin eksenine değil köşesine yerleştirilmiş ve içbükey bir mukarnas yarım kubbesiyle örtülmüştür; bu kapıdan giren kişi doğrudan avluya varmaz, karanlık ve dönemeçli bir dehlizden geçmek zorunda kalır. Ancak birkaç dönüşün ardından, ansızın gökyüzüne açılan avluya çıkılır. Kapının süslemesinde Anadolu Selçuklu etkisi görülür ve yapıda çalışan ustaların bir bölümünün Anadolu'dan geldiği düşünülmektedir.

Sultan Hasan'ın mimarlığı, ikna etmeye değil bastırmaya çalışır. 36 metrelik sağır duvarlar, sokaktaki insanı bir kentsel cepheyle değil bir uçurumla karşılaştırır. Memlük sultanları yabancı kökenli asker kölelerdi; yerel halk nezdinde soy ya da gelenekten gelen bir meşruiyetleri yoktu. Ölçek, bu eksikliğin yerini alan argümandı: yapı, kimin yönettiğini tartışmaya açmaz, ilan eder.

Türbenin kıblenin ötesine yerleştirilmesi, yapının en ustaca ve en cüretkâr jestidir. Namaz kılan her cemaat, yüzünü Mekke'ye çevirirken aynı zamanda sultanın mezarına döner; bani, ibadetin yönüne kendini iliştirmiştir. Ancak tarih bu hesabı bozdu: mezar boş kaldı, sultanın bedeni hiç bulunamadı. Kahire'nin en görkemli türbesi, sonsuza dek boş bir odadır — ve yapı, tam da bu boşlukla, kendi iddiasının en dürüst eleştirisini taşır.