Sirakuza

Sirakuza, M.Ö. 734/733'te Korinthos'tan gelen kolonistlerce, doğal limanı koruyan küçük Ortygia adası üzerinde kuruldu. Konum kusursuzdu: savunulabilir bir ada, iki koy ve tatlı su kaynağı. Kent karaya doğru büyüdü ve birkaç yüzyıl içinde Yunan dünyasının en büyük kentlerinden biri hâline geldi; Cicero onu Yunan kentlerinin en büyüğü ve en güzeli olarak tanımlar.

M.Ö. 3. yüzyılda kent, Hieron II yönetiminde ikinci bir altın çağ yaşadı; bugünkü tiyatronun büyük ölçüde bu döneme ait olduğu düşünülür. Aynı yıllarda Sirakuza'da doğan Arşimet, matematik ve mekanik alanındaki çalışmalarıyla kentin adını bilim tarihine yazdırdı. M.Ö. 213–212'deki Roma kuşatmasında kentin savunmasına katkı sağlayan savaş makineleri ona atfedilir; Plutarkhos'a göre kent düştüğünde bir Romalı asker tarafından öldürüldü — komutan Marcellus'un onu sağ yakalama emrine karşın.

Neapolis arkeoloji parkındaki Yunan tiyatrosu, kentin en dikkat çekici yapısıdır ve alışıldık anlamda inşa edilmemiştir: Temenite tepesinin kalker anakayasından doğrudan oyulmuştur. Oturma sıraları taşınıp yerleştirilmiş bloklar değil, kayanın kendisidir. Yaklaşık 138 metrelik çapıyla Yunan dünyasının en büyük tiyatrolarından biridir; 59 sıra oturma kademesi dokuz kamaya bölünmüştür ve yaklaşık 15.000 kişi alır. Üst galerideki yatay geçit boyunca uzanan yazıtlar, kamaların kraliyet ailesi üyelerine ve tanrılara adandığını gösterir.

Ortygia'daki katedral ise Akdeniz'in en yoğun katmanlı yapılarından biridir. M.Ö. 5. yüzyılda dikilen bir Dor Athena tapınağı, 7. yüzyılda kiliseye çevrilmiş; sütun araları duvarla örülmüş, cella duvarı kemerlerle delinmiştir. Tapınağın Dor sütunları bugün kilisenin hem dış duvarında hem iç nefinde çıplak gözle görülür; üzerine 1693 depreminden sonra bir Barok cephe eklenmiştir. Tek yapıda 2.500 yıl kesintisiz kullanım — Yunan tapınağı, Bizans kilisesi, cami, Norman katedrali ve Barok cephe üst üste durur.

Sirakuza'nın mimarisi, kaya ile kent arasındaki alışverişten doğar. Tiyatro tepeden çıkarılmış, taş ocakları kentin taşını vermiş, aynı ocaklar hapishaneye dönüşmüştür. Yapı ve boşluk burada birbirinin negatifidir: kent yükseldikçe tepede oyuklar derinleşir.

Ortygia'daki katedral ise sürekliliğin en açık dersidir. Athena'nın sütunları hiç sökülmedi; her yeni inanç, bir öncekini yıkmak yerine ona eklendi. Yapının kimliği tek bir dönemde değil, dönemlerin üst üste durmasında yatar — Sirakuza'nın kendisi gibi.