Philae — İsis Tapınağı

Philae, Asvan yakınlarındaki birinci çağlayanın hemen güneyinde küçük bir adaydı ve İsis kültünün en önemli merkezine ev sahipliği yapıyordu. Bugün görülen yapıların çoğu Ptolemaios hanedanı tarafından, M.Ö. 3. yüzyıldan itibaren inşa edildi; Romalılar ekleme yapmayı sürdürdü ve İmparator Traianus'un ada girişindeki zarif kiosku, Mısır'ın en tanınmış siluetlerinden biri oldu. Yunan ve Roma yöneticileri, Mısır tanrılarına Mısır üslubunda tapınak yaptırarak meşruiyet kazanmayı seçtiler — Philae, bu kültürel pazarlığın en güzel ürünüdür.

Bu yüzden Philae, Hıristiyanlık İmparatorluğun resmî dini olduktan sonra bile pagan kültünü sürdürebilen son yer oldu. M.S. 394 tarihli, rahip Esmet-Akhom tarafından kazınan bir yazıt, bilinen en geç tarihli hiyeroglif metindir; onunla birlikte üç bin yıllık bir yazı sistemi kayda geçen son cümlesini söyledi ve hiyeroglifler 1822'de Champollion çözene kadar okunamaz kaldı. Tapınak nihayet İmparator Justinianus döneminde, 535–537 dolaylarında kapatıldı ve rahipleri tutuklandı; ana salon kiliseye çevrildi ve duvarlara Kıpti haçları kazındı.

Philae'nin planı, Mısır tapınak şemasını izler ama adanın kısıtlı ve düzensiz zeminine uyum sağlamak için simetriyi feda eder. Girişten iç kutsal odaya uzanan eksen düz değildir; birinci ve ikinci pilon birbirine paralel bile değil, belirgin bir açı yapar. Aradaki avlu bu yüzden düzgün bir dikdörtgen değil, yamuk biçimlidir. Mısır mimarlığı ideal geometriye sahipti, ama araziye her zaman öncelik verdi.

1970'lerin taşıma operasyonu Abu Simbel'den farklı bir sorun ortaya koydu: Philae kayadan oyulmuş değil, bloklardan inşa edilmişti — yani sökülüp yeniden kurulabilirdi, ama on binlerce parçanın her biri kaydedilmek zorundaydı. Yapılar önce kurutulan alanda temizlendi, sonra numaralandı ve söküldü. Agilkia Adası'nın kayası, özgün Philae'nin biçimine benzesin diye dinamitle traşlandı — yeni ada, taşınan tapınak için yapılmış bir kaide gibidir. Yetmiş yıllık su altında kalışın izleri, alt kesimlerdeki taşlarda soluk bir bant hâlinde hâlâ okunabilir.

Philae'nin kutsallığı, bitişiğindeki Bigeh Adası'yla ilişkisinden geliyordu. Mısır inancına göre Osiris'in parçalanmış bedeninin bir bölümü — sol bacağı — Bigeh'te gömülüydü ve orası öylesine kutsaldı ki rahipler dışında kimse ayak basamazdı. İsis, Philae'den her on günde bir karşı adaya geçer, kocasının mezarını ziyaret eder ve süt sunardı. İki ada arasındaki su, yasın ve sadakatin geçildiği bir aralıktı; tapınağın bütün mimari yönelimi bu görünmeyen ziyarete ayarlanmıştır.

Yapının duvarlarında Ptolemaios kabartmalarının üstüne kazınmış Kıpti haçları, tek bir yüzeyde iki inancın üst üste durduğu ender bir palimpsesttir. Aynı taş, önce İsis'e sunulan bir jesti, sonra onun silinişini kaydeder. Ve tam da bu duvarlarda, dünyanın en uzun ömürlü yazı sistemlerinden biri son cümlesini yazdı. Philae yalnızca bir tapınak değil; bir uygarlığın kapanış sayfasıdır.