Pantheon

Bugünkü Pantheon, adını taşıdığı adamın yapısı değildir. Cephedeki büyük tunç harfli yazıt — M. AGRIPPA L. F. COS. TERTIUM FECIT — Augustus'un damadı Marcus Agrippa'nın M.Ö. 27'de kurduğu ilk tapınağı anar. O yapı 80 yangınında hasar gördü, Domitianus onardı, 110'da yıldırım yeniden yaktı. Ayakta duran bina Hadrianus döneminde, yaklaşık 113–125 arasında sıfırdan inşa edilmiştir; tuğla damgaları bu tarihlemeyi doğrular. Hadrianus'un eski yazıtı yerinde bırakması, alışılmış imparatorluk pratiğinin tersine, bilinçli bir alçakgönüllülük jesti olarak okunur.

Pantheon'un bugüne ulaşmasının nedeni, kesintisiz kullanımdır. 609'da Bizans imparatoru Phokas yapıyı papalığa bağışladı ve bina Santa Maria ad Martyres kilisesine dönüştürüldü. Bu dönüşüm onu Roma'nın diğer tapınaklarını yutan taş ocağı kaderinden kurtardı. Yine de yağmalanmaktan tümüyle kaçamadı: 663'te çatının yaldızlı tunç kaplaması söküldü, 17. yüzyılda portikin tunç kirişleri eritildi.

Pantheon iki ayrı yapının zorlukla birleştirilmiş hâlidir: alışıldık bir tapınak portiki ve arkasındaki dev rotunda. Portik, sekizi cephede olmak üzere on altı tek parça granit sütuna dayanır; bunlar Mısır'ın Doğu Çölü'ndeki Mons Claudianus taş ocaklarından çıkarılmış, Nil'den ve Akdeniz'den taşınmıştır. Portikle rotundayı bağlayan geçiş bloğu, iki geometriyi kaynaştırmak yerine üst üste bindirir; yaklaşırken kubbe neredeyse hiç görünmez ve iç mekân bir sürpriz olarak açılır.

İç yüzeyi kaplayan beş sıra kasetleme yalnızca bezeme değildir; her kaset kubbeden malzeme — dolayısıyla ağırlık — eksiltir ve yukarı doğru küçülerek perspektifi abartır, kubbeyi olduğundan daha yüksek gösterir. Silindir duvar da masif değildir: içine gömülü tahliye kemerleri ve nişler yükü sekiz büyük ayağa aktarır. Tepedeki 8,8 metrelik oculus kapalı değildir; yağmur içeri girer ve zemindeki hafif dışbükeylik ile gizli drenaj delikleri suyu tahliye eder.

Pantheon'un tek ışık kaynağı, kubbenin tepesindeki açıklıktır. Bu delik, dışarıdan gelen güneşi keskin bir disk hâline getirir ve gün boyunca duvarlarda yavaşça gezdirir. Işık burada mekânı aydınlatan bir yardımcı değil, mekânın içinde hareket eden tek canlı öğedir; yapı bir gölge saati gibi çalışır.

Yağmurun içeri girmesi bir kusur değil, tasarımın kabulüdür. Zemin ıslanır, su gizli deliklerden çekilir ve yapı hava koşullarını dışlamak yerine onlarla birlikte yaşar. Pantheon'un sürekliliği de buna benzer: tapınaktan kiliseye geçiş, mekânın anlamını değiştirmiş ama biçimini değiştirmemiştir; oculus'un ışığı iki bin yıldır aynı yolu izler.