Matera — Sassi

Matera'nın Sassi'si — İtalyanca "taşlar" — Gravina kanyonunun yumuşak kalkerli yamacına oyulmuş iki mahalledir: Sasso Caveoso ve Sasso Barisano. Bölgedeki mağaralarda Paleolitik'ten bu yana insan izi bulunur; bu, Matera'yı dünyanın kesintisiz iskân edilmiş en eski yerleşimlerinden biri yapar. Bugün görülen yoğun kentsel doku ise büyük ölçüde Orta Çağ'da, özellikle 8.–13. yüzyıllar arasında biçimlendi.

20. yüzyılda Sassi bir yoksulluk simgesine dönüştü. Aileler mağaralarda hayvanlarıyla birlikte, kanalizasyonsuz ve çoğu zaman penceresiz mekânlarda yaşıyordu; sıtma ve bebek ölümleri yaygındı. Carlo Levi'nin 1945 tarihli Cristo si è fermato a Eboli adlı kitabı bu koşulları ulusal gündeme taşıdı. 1952'de çıkarılan bir yasayla Sassi "İtalya'nın utancı" ilan edildi ve yaklaşık 15.000 kişi zorla, yeni yapılan modern mahallelere taşındı. Mahalleler otuz yıl boyunca boş kaldı.

Sassi'nin mimarisi, inşa etmekle oymak arasındaki ayrımı bulanıklaştırır. Mekânların çoğu kayanın içinden eksiltilerek elde edilmiş, çıkan taş ise aynı mekânın önünde yükselen cepheyi örmekte kullanılmıştır. Yani ev, hem kazılmış hem inşa edilmiştir ve her ikisi de tek bir malzemeden — yerel tufodan — gelir. Bir yapının nerede bitip kayanın nerede başladığı çoğu zaman belirsizdir.

Sistemin gerçek mühendisliği ise sarnıçlardadır. Yağışın az olduğu bu bölgede her ev, çatısından ve avlusundan gelen suyu kayaya oyulmuş bir sarnıçta toplar; sarnıçlar kanallarla birbirine bağlanır ve fazla su alttaki yapılara aktarılır. Kentin altında böylece binlerce sarnıçtan oluşan bir ağ uzanır. Palombaro Lungo adı verilen dev yeraltı sarnıcı, on beş metreyi aşan derinliğiyle bu sistemin en görkemli parçasıdır ve kentin ana meydanının tam altında bulunur.

Matera'nın hikâyesi, mimari değerin ne kadar bakışa bağlı olduğunu gösterir. Aynı mağaralar, 1952'de yıkılması gereken bir yoksulluk lekesi, 1993'te ise korunması gereken bir dünya mirasıydı. Taş değişmedi; onu okuyan çerçeve değişti. Sassi, koruma kararlarının nesnel bir ölçüte değil, dönemin kendine bakışına dayandığını hatırlatır.

Sarnıç ağı ise bu dünyanın etik çekirdeğidir. Suyun bir evden diğerine akması, komşuluğu bir tercih değil bir altyapı hâline getirir. Sassi'de kimse kendi başına yaşayamaz; sistem ancak bütün olarak çalışır. Kentin dokuz bin yıl boyunca ayakta kalmasını sağlayan şey, mimari görkem değil, bu karşılıklı bağımlılıktır.