Kolezyum

Kolezyum, bir tasfiye hareketinin ürünüdür. Nero, 64 yangınından sonra kentin merkezinde kendisi için Domus Aurea adlı devasa bir saray-bahçe kompleksi kurmuş, bu alanın ortasına yapay bir göl yerleştirmişti. 68'de Nero'nun düşüşünün ardından iktidara gelen Vespasianus, imparatorun özel zevki için gasp edilmiş bu araziyi halka geri vermeyi siyasetinin simgesi hâline getirdi: gölü kurutup yerine kentin en büyük kamusal yapısını inşa ettirdi. Amphitheatrum Flavium adı, yapının bir hanedan bildirisi olduğunu açıkça söyler.

Gladyatör oyunları, hayvan avları (venationes) ve idam sahneleri yaklaşık dört yüzyıl boyunca burada sürdü. Gladyatör dövüşleri 5. yüzyılda, hayvan gösterileri 6. yüzyılda sona erdi. Sonrasında yapı sırasıyla mezarlık, konut, atölye, kale ve nihayet taş ocağı oldu; Rönesans Roma'sının pek çok sarayı ve kilisesi Kolezyum'un travertenlerinden yontuldu. Bugün görülen yarım cephe, 1349 depreminin güney kanadı yıkmasıyla oluşmuştur.

Kolezyum, doğal bir yamaca yaslanan Yunan tiyatrosunun tersine, düzlükte sıfırdan kurulmuş serbest duran bir elipstir; bunu mümkün kılan şey kemer ve tonozdur. Dış cephe üç kat kemer dizisinden oluşur ve her katta farklı bir sütun düzeni yüzeye yapıştırılmıştır: altta Toskan, ortada İon, üstte Korint. Bu sütunlar taşıyıcı değil, göze ölçek veren bir çerçevedir — asıl yükü kemer ayakları taşır. En üstteki dördüncü kat ise kemersiz, sağır bir attika duvarıdır ve tente direklerinin yuvalarını barındırır.

Arena zemininin altında, ancak Domitianus döneminde tamamlanan hypogeum uzanır: iki katlı, tuğla duvarlı bir hizmet labirenti. Hayvan kafesleri ve dekorlar, insan gücüyle çalışan yaklaşık seksen makara-vinç düzeniyle kapaklardan yukarı çıkarılır, sahne bir anda kurulurdu. Oturma düzeni de bir toplum haritasıydı: en alttaki mermer sıralar senatörlere, üst kademeler sırasıyla atlılara, yurttaşlara, en tepedeki ahşap galeri ise kadınlara ve yoksullara ayrılmıştı.

Kolezyum'un asıl konusu arena değil, onu çevreleyen halkadır. Elips, seyircinin gözünü sürekli karşıdaki seyirciye götürür: Romalı burada yalnızca gösteriyi değil, kendi toplumunun sıralanmış hâlini de izler. Oturma kademelerinin hiyerarşisi, taşa dökülmüş bir yurttaşlık şemasıdır.

Bugün ayakta kalan yarım cephe, tamamlanmış hâlinden daha güçlü bir imge üretir. Kesitte açığa çıkan tonozlar, koridorlar ve hypogeum'un çıplak duvarları, yapının nasıl çalıştığını görünür kılar; Kolezyum, yıkımı sayesinde kendi mühendisliğinin kesit çizimine dönüşmüştür.