Herculaneum
Ercolano, Napoli, İtalya
Pompei'nin küçük ve varlıklı komşusu; ahşabı, mobilyasını ve papirüs kütüphanesini kömürleşmiş hâlde koruyan kent.
- Konum
- Vezüv'ün batı eteği, Napoli Körfezi kıyısı
- Kuruluş
- M.Ö. 6. yüzyıl; M.Ö. 89'da Roma belediyesi
- Felaket
- Vezüv patlaması, M.S. 79
- Örtü
- ~20 m kalınlığında piroklastik akıntı ve volkanik çamur
- Nüfus
- Tahminen 4.000–5.000
- Öne Çıkan
- Villa dei Papiri — ~1.800 kömürleşmiş papirüs rulosu
- Statü
- UNESCO Dünya Mirası (1997, Pompei ile birlikte)
“Kül bir kenti gömer; çamur onu mühürler.”
Tarihi Önem
Neden önemli?
Herculaneum, Pompei'den yaklaşık 20 kilometre uzakta, Vezüv'ün öte yamacında kurulmuş çok daha küçük bir kentti. Adını Herakles'e bağlayan efsanelere karşın, arkeolojik veriler M.Ö. 6. yüzyılda Yunan etkisi altında bir yerleşim olduğunu gösterir; sonra Samnitlerin, ardından M.Ö. 89'da Roma'nın eline geçti. Ticaretle değil, denize bakan konumuyla öne çıkıyordu: Napoli Körfezi'nin bu kıyısı, Romalı seçkinlerin yazlık villalarıyla doluydu.
Kentin 79'daki kaderi Pompei'ninkinden teknik olarak farklıydı ve bu fark her şeyi belirledi. Rüzgâr külü güneydoğuya, Pompei'ye taşıdığı için Herculaneum ilk gün neredeyse hiç pomza almadı; sakinlerin çoğu kaçmak için zaman buldu. Ancak gece yarısından sonra art arda gelen piroklastik akıntılar kenti vurdu ve üzerini sonunda yaklaşık 20 metrelik sıcak volkanik malzemeyle kapattı. Bu malzeme soğuyunca neredeyse taş kadar sertleşti.
1980'lerde deniz kıyısındaki eski liman kemerlerinde yapılan kazılar, kentin son saatlerine dair beklenmedik bir sahne ortaya çıkardı: kemerli sığınaklara doluşmuş, üç yüzden fazla insanın kalıntıları. Bunlar tekneyle kurtarılmayı bekleyen sakinlerdi; akıntının aşırı sıcaklığı ölümlerinin ani olduğunu gösterir. Uzun süre "Herculaneum boşaltıldı" varsayılmıştı — bu kazı, tam tersini kanıtladı.
Kentin bilim tarihindeki asıl katkısı Villa dei Papiri'dir. 18. yüzyılda tüneller açılarak keşfedilen bu büyük kıyı villasında, yaklaşık 1.800 kömürleşmiş papirüs rulosundan oluşan bir kütüphane bulundu — antik çağdan bize bütün hâlde ulaşan tek kütüphane. Ruloların açılması yüzyıllarca çoğu kez onları yok etti; 21. yüzyılda X-ışını tomografisi ve yapay zekâ destekli okuma teknikleri, rulolara hiç dokunmadan içlerindeki metinleri çözmeye başlamıştır.
Mimari Plan ve Yapı
Yapı ve inşa tekniği
Herculaneum'un mimarlık açısından ayrıcalığı, koruma biçiminden gelir. Pompei'yi örten göreli olarak soğuk pomza, ahşabı zamanla çürüttü; Herculaneum'u mühürleyen sıcak piroklastik akıntı ise ahşabı yakmadan kömürleştirdi ve oksijenden yalıttı. Sonuç: kapı kanatları, merdivenler, kirişler, dolaplar, karyolalar ve hatta bir beşik yerinde kalmıştır. Roma konut mimarisinin ahşap bileşenlerini yalnızca burada doğrudan görebiliriz.
Konut dokusu Pompei'ninkinden daha varlıklı ve daha dikeydir. Kent kıyıya bakan bir terasın üzerine kurulduğu için evler denize doğru kademelenir; Casa dei Cervi gibi villalarda geleneksel içe dönük atrium şeması terk edilir ve yapı, manzaraya açılan revaklı bir cepheye çevrilir. Bu, Roma konut mimarisinde manzaranın bir tasarım ölçütü hâline geldiği anı gösterir. Opus reticulatum — beton çekirdek üzerine baklava dilimi taş kaplama — kentte yaygın bir yüzey tekniğidir.
Kazının kendisi de bir mimari sorundur. Yirmi metrelik sertleşmiş volkanik örtü, Pompei'nin nispeten kolay kaldırılan külünden çok farklıdır; bu nedenle Herculaneum'un yalnızca küçük bir bölümü açılabilmiştir ve kalanın üzerinde bugün Ercolano kasabası oturmaktadır. Açılan alan, dört yanı dik duvarlarla çevrili derin bir çukur gibidir: modern kent, antik kentin tam yirmi metre üzerinde durur.
Işık ve Sembolizm
Kömürleşmiş hafıza
Herculaneum, korumanın ne kadar rastlantısal olduğunu gösterir. Aynı patlama, iki komşu kente iki farklı armağan bıraktı: Pompei'ye kentin bütününü, Herculaneum'a ise ayrıntının dokusunu. Tarihin bize ne bıraktığı, neyin önemli olduğuna değil, rüzgârın o gün hangi yöne estiğine bağlıdır.
Papirüs ruloları bu düşüncenin en keskin hâlidir. Antik dünyanın kütüphaneleri yangınlarda, savaşlarda, ihmalde yok oldu; bize kalan tek bütün koleksiyonu koruyan şey ise bir felaketti. Metinler okunamaz hâle geldikleri için hayatta kaldılar — yok oluşları, korunmalarının aynı anıdır.
Kıyıdaki kemerlerde bulunan iskeletler, kentin kendine dair anlatısını tersine çevirdi. Herculaneum uzun süre "kurtulan kent" sayılmıştı; sığınaklardaki üç yüz kişi, bu rahatlatıcı hikâyeyi geçersiz kıldı. Arkeoloji burada yalnızca yeni bir buluntu değil, yanlış bir belleğin düzeltilmesini üretmiştir.
Zaman Çizelgesi
Tarihsel akış
M.Ö. ~500
Yunan etkisinde yerleşim
Kıyıdaki ilk kent Yunan etkisi altında biçimlenir.
M.Ö. 89
Roma belediyesi
Kent Roma yönetimine girer ve municipium statüsü alır.
M.S. 79
Piroklastik akıntılar
Kent, yaklaşık 20 metre kalınlığında volkanik malzemeyle mühürlenir.
1750–1765
Villa dei Papiri
Tünel kazılarında yaklaşık 1.800 kömürleşmiş papirüs rulosu bulunur.
1980–1982
Kıyı kemerleri
Liman kemerlerinde üç yüzden fazla iskelet bulunur; kentin boşaltıldığı varsayımı çürütülür.
Galeri
Görsel kaynak ve fotoğrafçı bilgileri görsellerin üzerinde belirtilmiştir.
Planlar ve Kesitler
Konum
Etkileşimli harita yalnızca istediğinizde yüklenir. Yükleme sırasında OpenStreetMap altyapısına teknik bağlantı kurulur. Ayrıntılar için Gizlilik Politikası’nı inceleyebilirsiniz.