Agrigento Tapınaklar Vadisi

Akragas, M.Ö. 580 dolaylarında yakındaki Gela kolonisinden gelen Yunanlar tarafından kuruldu ve bir yüzyıl içinde Akdeniz'in en zengin kentlerinden biri hâline geldi. Zenginliğin kaynağı tahıl, zeytinyağı ve şaraptı; bunlar Kartaca'nın denetlediği Kuzey Afrika pazarlarına satılıyordu. Kentin nüfusunun zirvede 200.000'e yaklaştığı tahmin edilir — antik ölçekte olağanüstü bir rakam.

Yükseliş, düşüşü kadar hızlı oldu. M.Ö. 406'da Kartaca kenti kuşattı, aldı ve yağmaladı; Akragas bir daha eski gücüne kavuşamadı. Sonraki yüzyıllarda kent Roma'nın eline geçti ve Agrigentum adını aldı; tapınaklar kullanılmaya devam etti ama kent artık Akdeniz'in merkezinde değil kıyısındaydı.

Tapınaklar Vadisi adı yanıltıcıdır: yapılar bir vadinin içinde değil, denize bakan uzun bir sırtın üzerinde dizilidir. Bu yerleşim kararı tümüyle bilinçlidir. Kentin konut dokusu kuzeydeki yüksek alanda kalırken, tapınaklar güney kenarına, kentin surlarıyla neredeyse çakışan bir hat boyunca yerleştirilmiştir. Sonuç, denizden yaklaşan bir gemiden bakıldığında art arda görünen bir tapınak silüetidir — kent, kendini dışarıya bu cepheyle tanıtır.

Olimpiyat Zeus Tapınağı ise Dor düzeninin sınırlarını zorlayan ve bu yüzden başarısız olan bir denemedir. Yaklaşık 112 × 56 metrelik ölçüsüyle olağanüstü büyüktü; bu ölçekte serbest duran sütunlar taşıyamayacağı için mimarlar alışılmadık bir çözüme gitti: dış sütunlar sürekli bir duvara gömüldü ve duvarın üst kısmına, yükü taşımaya yardım eden yaklaşık 7,5 metrelik dev insan figürleri — telamonlar — yerleştirildi. Yapı M.Ö. 406'daki Kartaca yağmasında yarım kaldı ve sonraki yüzyıllarda taş ocağına dönüştü; bugün geriye devrilmiş bir telamon ve dev bir Dor başlığı kalmıştır.

Agrigento'nun tapınak dizisi, mimarlığın bir dış politika aracı olarak kullanılışıdır. Yapılar kentin gündelik hayatına değil, ufka bakar; kentin zenginliğini ve tanrılarının gücünü, henüz limana varmamış birine ilan eder. Kutsal alan burada içeriye kapanan bir merkez değil, dışarıya dönük bir cephedir.

Concordia'nın hayatta kalışı ise başka bir ders verir. Ayakta kalan tapınak, en sağlam yapılan değil, kullanılmaya devam edilendir. Kilise duvarları onu hem gizledi hem korudu; yapı, Dor tapınağı olmayı bıraktığı için Dor tapınağı olarak bugüne ulaştı.