Abydos — 1. Seti Tapınağı

Abydos, Mısır'ın en kutsal kentlerinden biriydi çünkü Osiris'in başının burada gömülü olduğuna inanılıyordu. Ölüm ve diriliş tanrısının mezarı sayılan bu yer, iki bin yıl boyunca hac merkezi oldu; varlıklı Mısırlılar buraya gömülmek ya da en azından adlarını taşıyan bir stel diktirmek istedi. 1. Seti, 19. Hanedan'ın başında, babasının kurduğu yeni hanedanın meşruiyetini pekiştirmek için buraya olağanüstü nitelikte bir tapınak yaptırdı.

1. Seti tapınağı bitiremeden öldü; 2. Ramses ön avluyu, ikinci pilonu ve dış bölümleri tamamladı. İki firavunun bölümleri arasındaki fark çıplak gözle görülür ve Mısır sanat tarihinin en öğretici karşılaştırmalarından birini sunar: Seti'nin ustaları son derece ince, yumuşak geçişli alçak kabartmalar yaparken, Ramses'in ekibi çok daha hızlı işlenen, kaba ve derin batık kabartmalar kullanmıştır. Nicelik ile nitelik arasındaki tercih, tek bir yapının içinde okunabilir hâldedir.

Abydos'un planı, Mısır tapınak şemasının kuralını bilinçli olarak bozar. Tipik tapınakta tek bir eksen tek bir kutsal odaya varır; burada ise arka arkaya iki hipostil salonun ardında yan yana dizilmiş yedi ayrı şapel bulunur — Osiris, İsis, Horus, Amun-Re, Re-Horakhti, Ptah ve tanrılaştırılmış 1. Seti'nin kendisi için. Yedi ayrı eksen, yedi ayrı kapıdan yedi ayrı kutsal odaya gider. Yapı bir tapınak değil, tek çatı altında toplanmış yedi tapınaktır.

Malzeme seçimi, yapının niteliğinin anahtarıdır. Seti'nin bölümleri, Mısır'da tapınaklar için alışılmadık biçimde ince taneli beyaz kireçtaşından inşa edilmiştir; bu taş, kumtaşının izin vermediği bir incelikte yontulmaya elverişlidir. Kabartmalardaki kas geçişleri, parmak eklemleri, peruk telleri ve kumaş kıvrımları bu malzeme sayesinde mümkün olmuştur. Osireion ise tam tersi bir dille konuşur: 100 tonu aşan devasa granit bloklar, hiç bezemesiz, kaba yüzeyleriyle üst üste konmuştur — aynı hükümdarın iki farklı taş anlayışı, yüz metre arayla durur.

Abydos'ta inşa etmek, Osiris'in mezarının yanında yer edinmek demekti. Osiris, öldürülüp parçalanan ve İsis tarafından yeniden birleştirilerek dirilen tanrıdır; onun hikâyesi, her ölünün umut ettiği yolculuğun aslıdır. Kral, tapınağını buraya kurarak kendi ölümünü tanrının ölümüyle, kendi dirilişini onun dirilişiyle aynı hizaya getirir. Yedi şapelli plan, bu ortaklığın tanrı tanrı sıralanmış hâlidir; yedincisinin Seti'nin kendisi olması ise iddianın açık ilanıdır.

Osireion'un mimarisi bu anlatının en dolaysız ifadesidir. Yapının merkezindeki adacık, çevresini kuşatan yeraltı suyunun içinde durur: Nun'un ilksel sularının ortasında yükselen yaratılış tümseği. Osiris'in bedeni suyun ortasındaki toprakta yatar ve her yıl Nil yükseldiğinde su yapının içine dolar. Mimarlık burada bir sahne kurmakla yetinmez; taşkının kendisini törenin oyuncusu yapar.