Çatalhöyük
Çumra, Konya, Türkiye
Dünyanın bilinen en eski ve en iyi korunmuş Neolitik yerleşimlerinden biri; duvara duvara bitişik kerpiç evleriyle ünlü.
- Kazı Başkanları
- James Mellaart (1958), Ian Hodder (1993'ten itibaren)
- Konum
- Çumra, Konya
- Tarihleme
- M.Ö. ~7400–5200
- Ölçü
- ~13 hektar höyük alanı, ~18 yerleşim katmanı
- Üslup
- Duvara bitişik, çatıdan girişli kerpiç konut mimarisi
- Statü
- UNESCO Dünya Mirası (2012)
“Sokaksız bir kent; damdan dama yürünen bir yerleşim.”
Tarihi Önem
Neden önemli?
Çatalhöyük, Konya Ovası'nda yer alan ve dünyanın bilinen en büyük ve en iyi korunmuş Neolitik yerleşimlerinden biri olarak kabul edilen olağanüstü bir höyüktür. M.Ö. 7400-5200 yılları arasına tarihlenen yerleşim, aynı alanda üst üste inşa edilen on sekize yakın katmanla, erken tarım toplumlarının toplumsal örgütlenmesi hakkında eşsiz bilgiler sunar.
1958 yılında İngiliz arkeolog James Mellaart tarafından keşfedilen alan, duvar resimleri, hayvan başı kabartmaları ve 'Ana Tanrıça' figürinleriyle döneminin inanç dünyasına dair çarpıcı kanıtlar ortaya koymuştur. 1993'ten itibaren Ian Hodder liderliğinde sürdürülen kazılar, alanı arkeolojide disiplinler arası araştırma yöntemlerinin öncü uygulama sahalarından birine dönüştürmüştür.
Çatalhöyük'ün en dikkat çekici özelliği, sokak dokusu olmayan, birbirine bitişik inşa edilmiş konutlardan oluşan yerleşim düzenidir; evlere girişin çatıdaki açıklıklardan merdivenle sağlanması, kentin adeta tek bir bal peteği gibi işlediğini gösterir. Alan, 2012 yılında UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne alınmıştır.
Mimari Plan ve Yapı
Yapı ve inşa tekniği
Çatalhöyük'teki konutlar, kerpiç tuğla ve ahşap kirişlerle inşa edilmiş, birbirine duvar duvara bitişik olarak sıralanmış tek katlı yapılardır; aralarında sokak bırakılmadığından, bir eve ulaşım yalnızca düz damın üzerinden, ahşap merdivenle inilen çatı açıklığından mümkün olmuştur. Bu düzen, hem tarım arazisinin israf edilmemesini sağlamış hem de dış tehditlere karşı bütünsel bir savunma hattı oluşturmuştur.
Evlerin iç duvarları, boğa başı kabartmaları (bukrania), av sahneleri ve geometrik desenlerle bezeli sıvalı resimlerle kaplanmıştır; ölülerin evlerin taban altına gömülmesi geleneği, yaşayanlarla ölmüşler arasındaki mekânsal bağın ne denli güçlü olduğunu gösterir. Evler belirli aralıklarla yıkılıp aynı temel üzerine yeniden inşa edilmiş, bu da höyüğün zamanla katman katman yükselmesine yol açmıştır.
Işık ve Sembolizm
Evin içindeki kutsallık
Boğa başı kabartmalarının ve Ana Tanrıça figürinlerinin evlerin içinde, günlük yaşam alanıyla iç içe bulunması, Çatalhöyük toplumunda kutsal ile gündelik arasında keskin bir ayrım olmadığını; inancın ayrı bir tapınak yapısına değil, doğrudan yaşam alanına gömülü olduğunu düşündürür.
Zaman Çizelgesi
Tarihsel akış
M.Ö. ~7400
Yerleşimin başlangıcı
Konya Ovası'nda ilk kerpiç konutlar inşa edilmeye başlandı.
M.Ö. ~5200
Yerleşimin terk edilişi
Höyük, on sekize yakın katmandan sonra terk edildi.
1958
Keşif
James Mellaart alanı keşfederek ilk sistematik kazılara başladı.
2012
UNESCO Dünya Mirası
Çatalhöyük Neolitik Alanı UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne dahil edildi.
Galeri
Görsel kaynak ve fotoğrafçı bilgileri görsellerin üzerinde belirtilmiştir.