Atina Akropolisi
Atina, Yunanistan
Klasik Yunan mimarisinin ölçüt taşı; Perikles çağının Pentelik mermerden yontulmuş kutsal kayası ve Parthenon.
- Mimarlar
- İktinos & Kallikrates (Parthenon)
- Heykeltıraş
- Pheidias (program yöneticisi)
- Konum
- Atina, Yunanistan — kutsal kaya
- Tamamlanma
- Parthenon: M.Ö. 447–432
- Ölçü
- Parthenon ~69,5 × 30,9 m · 8 × 17 sütun
- Malzeme
- Pentelik mermer
- Statü
- UNESCO Dünya Mirası (1987)
“Kısa sürede yapıldılar, ama sonsuzluk için.”
Tarihi Önem
Neden önemli?
Atina Akropolisi, kenti çevreleyen ovadan yaklaşık 150 metre yükselen kayalık bir platodur ve Tunç Çağı'ndan beri hem sığınak hem kutsal alan olarak kullanılmıştır. M.Ö. 480'de Pers ordusu tepedeki tapınakları yakıp yıktığında, Atinalılar yıkıntıları bilinçli olarak bir süre olduğu gibi bıraktılar; harabe, verilen mücadelenin canlı bir anıtı sayıldı.
M.Ö. 447'den itibaren Perikles'in yönlendirdiği büyük imar programı, Delos Birliği'nin hazinesiyle finanse edilerek kayayı yeniden biçimlendirdi. Parthenon, Propylaia, Athena Nike Tapınağı ve Erekhtheion bu program içinde, yaklaşık kırk yıl gibi kısa bir sürede tamamlandı. Sonuç, Klasik Yunan mimarisinin ölçütü kabul edilen bir bütündür.
Yapılar sonraki yüzyıllarda kilise, ardından cami olarak kullanıldı; Parthenon'un bugünkü harap hâli büyük ölçüde 1687'de, Venedik topçusunun yapıda depolanan barutu ateşlemesiyle oluşan patlamaya dayanır. 19. yüzyılda cephe heykellerinin önemli bölümü Britanya'ya götürülmüş, bu eserlerin iadesi hâlâ süren bir tartışma konusudur. Akropolis, 1987'de UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne alınmıştır.
Mimari Plan ve Yapı
Yapı ve inşa tekniği
Parthenon, dıştan bakıldığında saf bir Dor tapınağıdır: kısa yüzlerde 8, uzun yüzlerde 17 sütunlu bir peripteros. Ancak yapıda düz kabul edilebilecek neredeyse hiçbir çizgi yoktur. Stylobat hafifçe yukarı doğru kavislidir, sütunlar içe doğru eğimlidir, gövdeleri ortaya doğru şişkinleşir (entasis) ve köşe sütunları biraz daha kalındır. Optik düzeltme adı verilen bu ince sapmalar, gözün doğal çarpıtmalarını dengeleyerek yapının kusursuz düz görünmesini sağlar.
Malzeme, Attika'daki Pentelikon Dağı'ndan çıkarılan ince taneli beyaz mermerdir; harç kullanılmadan, blokların birbirine demir kenetler ve kurşun dolgularla bağlandığı kuru bir örgü tekniğiyle inşa edilmiştir. Akropolis'in bütünü tek bir simetrik plana değil, kayanın topoğrafyasına ve tören alayının izlediği güzergâha göre kurgulanmıştır: Propylaia'dan çıkan ziyaretçi Parthenon'u tam cepheden değil, köşesinden — iki yüzünü aynı anda görecek şekilde — karşılar.
Işık ve Sembolizm
Işık, oran ve kentin kendini anlatışı
Parthenon'un mermeri, günün saatine göre bembeyazdan bala çalan bir tona kadar değişir; Pentelik mermerin içindeki demir, yüzyıllar içinde oksitlenerek taşa sıcak bir renk kazandırmıştır. Yapının keskin Dor gölgeleri, Attika'nın sert ışığıyla birlikte tasarlanmış gibidir — mimari, ışığı bir malzeme olarak kullanır.
Tepe yalnızca bir tapınak topluluğu değil, kentin kendisi hakkında anlattığı bir hikâyedir. Parthenon frizindeki Panathenaia alayı, tanrıların değil Atinalıların kendilerinin betimlenmesiyle dikkat çeker: yurttaş, kutsal alanın anlatısının merkezine yerleşir. Erekhtheion'un asimetrik planı ise, kayadaki daha eski kültleri ve efsanevi izleri korumak zorunda kaldığı için ortaya çıkmıştır — düzen, geçmişe saygı uğruna esnetilmiştir.
Karyatidler'de taşıyıcı sütunun yerini genç kadın figürlerinin alması, yapısal bir zorunluluğu insan bedenine dönüştürür. Yükü taşıyan başlar, mimarinin soyut oranlarıyla insan ölçüsü arasındaki bağın en doğrudan ifadesidir.
Zaman Çizelgesi
Tarihsel akış
M.Ö. 480
Pers yıkımı
Pers ordusu tepedeki tapınakları yakar; yıkıntılar bir süre anıt olarak bırakılır.
M.Ö. 447–432
Parthenon'un inşası
Perikles'in imar programı kapsamında İktinos ve Kallikrates tarafından tamamlanır.
M.Ö. 421–406
Erekhtheion
Kayadaki eski kültleri koruyan asimetrik planlı tapınak ve Karyatidler tamamlanır.
1687
Büyük patlama
Venedik topçusunun ateşlediği barut deposu Parthenon'u ağır biçimde tahrip eder.
Galeri
Görsel kaynak ve fotoğrafçı bilgileri görsellerin üzerinde belirtilmiştir.